Không phải quan hệ cha mẹ và con nào cũng hình thành bằng huyết thống. Nhận nuôi, con riêng của vợ hoặc chồng, con sinh ra ở nước ngoài — mỗi trường hợp có một thời điểm và một cách xác lập riêng, và hồ sơ xoay quanh đúng mốc đó.
Câu hỏi trung tâm luôn giống nhau: quan hệ này được xác lập khi nào và bằng thủ tục gì.
Vì sao mốc xác lập lại là trung tâm
Vì với quan hệ cha mẹ và con, thứ hồ sơ chứng minh là việc quan hệ đã hình thành hợp lệ, chứ không phải việc nó đang tồn tại.
Mốc xác lập là thứ làm cho việc ấy trở thành một sự kiện có ngày tháng và có giấy tờ.
Với con đẻ, mốc ấy là việc đăng ký khai sinh, và mọi thứ khác dựa lên nó.
Với các trường hợp còn lại, mốc ấy nằm ở một thủ tục khác, và biết đúng thủ tục nào là việc đầu tiên phải làm.
Nhận nuôi: quan hệ do một thủ tục pháp lý tạo ra
Nhận nuôi là trường hợp rõ nhất, vì quan hệ được tạo ra bằng một quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Quyết định ấy có ngày, có cơ quan ban hành, và là giấy tờ gốc của toàn bộ hồ sơ về sau.
Nhiều hệ thống có yêu cầu riêng cho quan hệ nuôi, và những yêu cầu ấy thường nghiêm hơn so với con đẻ.
Lý do không phải vì nghi ngờ mà vì lĩnh vực nhận nuôi có những quy định bảo vệ trẻ em riêng, ở cả nước cho lẫn nước nhận.
Nhận nuôi có yếu tố nước ngoài là một lĩnh vực riêng
Khi việc nhận nuôi liên quan tới hai nước, nó chịu quy định của cả hai và thường có thêm những ràng buộc quốc tế.
Một việc nhận nuôi hợp lệ theo pháp luật nơi này chưa chắc đã được công nhận theo pháp luật nơi kia.
Đây là lĩnh vực mà việc tự tìm hiểu gần như chắc chắn không đủ, và cũng là lĩnh vực mà làm sai thứ tự rất khó sửa.
Nên với trường hợp này, việc hỏi luật sư ở cả hai phía nên diễn ra trước khi bắt đầu, không phải sau khi đã có giấy tờ.
Con riêng của vợ hoặc chồng
Đây là trường hợp quan hệ pháp lý giữa người lớn và đứa trẻ hình thành qua một cuộc hôn nhân.
Nhiều hệ thống có quy định riêng cho nhóm này, thường gắn với thời điểm cuộc hôn nhân diễn ra so với độ tuổi của đứa trẻ.
Ở đây có hai quan hệ chồng lên nhau: quan hệ hôn nhân giữa hai người lớn, và quan hệ giữa người lớn với con riêng của người kia.
Hồ sơ phải nhất quán ở cả hai, và mâu thuẫn trong phần hôn nhân sẽ kéo theo phần còn lại.
Con sinh ra ở nước ngoài
Trường hợp này không khó về quan hệ mà khó về giấy tờ: giấy khai sinh do một nước khác cấp.
Thường sẽ có yêu cầu về việc ghi nhận hoặc đăng ký lại sự kiện hộ tịch ấy theo pháp luật Việt Nam nếu cần dùng ở phía Việt Nam.
Việc đó thuộc cơ quan hộ tịch trong nước hoặc cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, tuỳ hoàn cảnh cụ thể.
Còn yêu cầu về hợp pháp hoá hay chứng nhận giấy tờ nước ngoài thì do nơi sẽ tiếp nhận hồ sơ quy định.
Điểm chung của mọi trường hợp
Tất cả đều quy về một câu: có một giấy tờ gốc xác lập quan hệ, và nó phải hợp lệ theo đúng nơi cấp.
Tất cả đều hỏng theo cùng một cách: thông tin trên giấy tờ gốc không khớp với thông tin trên các giấy tờ về sau.
Và tất cả đều sửa ở cùng một chỗ: cơ quan hộ tịch nơi đã cấp, chứ không phải nơi xét hồ sơ.
Nên bước đầu của mọi hồ sơ trong nhóm này vẫn là rà giấy tờ gốc trước khi làm bất cứ việc gì khác.
Điều bài này không hướng dẫn
Không hướng dẫn thủ tục nhận nuôi của bất kỳ nước nào, vì đó là lĩnh vực riêng với những quy định bảo vệ trẻ em phải tuân thủ chặt.
Không nêu ngưỡng tuổi, mốc thời gian hay điều kiện cụ thể của nước nào.
Không gợi ý cách trình bày một quan hệ để nó nằm vào nhóm thuận lợi hơn.
Thứ bài này làm là chỉ ra câu hỏi đúng — quan hệ xác lập khi nào, bằng thủ tục gì — để đi hỏi đúng cơ quan và đúng luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mốc xác lập quan hệ lại quan trọng nhất?
Vì hồ sơ nhóm này chứng minh quan hệ đã hình thành hợp lệ, và mốc xác lập là thứ biến việc đó thành một sự kiện có ngày tháng và giấy tờ.
Nhận nuôi có yếu tố nước ngoài khác gì?
Nó chịu quy định của cả hai nước và thường có thêm ràng buộc quốc tế; một việc hợp lệ ở nơi này chưa chắc được công nhận ở nơi kia.
Con riêng của vợ hoặc chồng thuộc nhóm nào?
Nhiều hệ thống có quy định riêng cho nhóm này, thường gắn với thời điểm cuộc hôn nhân so với độ tuổi của đứa trẻ — phải tra ở nơi tiếp nhận.
Con sinh ở nước ngoài thì giấy tờ xử lý ra sao?
Nếu cần dùng ở phía Việt Nam thì thường phải ghi nhận hoặc đăng ký lại sự kiện hộ tịch qua cơ quan hộ tịch trong nước hoặc cơ quan đại diện Việt Nam.
Người Việt nhận con nuôi trong nước có bảo lãnh con sang nước ngoài được không?
Có thể, nếu việc nhận nuôi hợp lệ theo luật Việt Nam và thoả điều kiện mà nước đến đặt ra cho con nuôi, như thời điểm nhận nuôi và thời gian sống cùng. Nên kiểm các điều kiện này trước khi làm hồ sơ.
